Nhiều người mua cây trước, tính chỗ đặt sau. Ba tháng sau, nửa số cây đã cháy lá, vài chậu đổ vì gió, và góc sân thượng bắt đầu ngả màu ẩm mốc.
Sân thượng nhà phố không giống một khoảnh sân đất. Nó là một mặt sàn bê tông phơi ra trời, nóng hơn mặt đất, gió mạnh hơn, nước không có chỗ thấm đi. Cây ở đây sống theo luật khác. Bài này King House gợi ý 5 việc nên làm theo thứ tự, từ khảo sát đến vách chắn, để vườn trên cao không thành khoản tiền bỏ ra rồi tiếc.

1. Đo Nắng Và Gió Trước, Chọn Cây Sau
Hãy lên sân thượng vào ba khung giờ: 8 giờ sáng, 12 giờ trưa và 3 giờ chiều. Mỗi lần chụp một tấm ảnh. Bạn sẽ thấy chỗ nào nắng suốt, chỗ nào bóng nhà bên cạnh che mất, chỗ nào bị mái tôn hắt nhiệt.
Ở TP.HCM, nắng từ 10 giờ đến 15 giờ là đoạn khắc nghiệt nhất. Phía tây còn thêm nắng chiều, nhiệt dồn vào tường và sàn rất lâu sau khi mặt trời xuống. Góc tây thường chỉ hợp với cây chịu nóng như hoa giấy, xương rồng hay sen đá. Chậu húng quế đặt ở đó sẽ héo trước giờ cơm tối.
Gió khó đoán hơn. Càng lên cao gió càng mạnh, và khe giữa hai nhà phố liền kề hay tạo ra luồng gió tụ lại, mạnh hơn hẳn chỗ khác. Cách kiểm tra đơn giản: buộc một dải ruy băng ở mỗi góc rồi quan sát vài ngày, nhất là những hôm trời chuyển mưa. Chỗ nào dải băng bay ngang liên tục, chỗ đó cần che trước khi đặt chậu.
Còn một việc nhiều người bỏ qua: hỏi người thiết kế hoặc kỹ sư về tải trọng sàn. Sân thượng thường được tính cho người đi lại, không phải cho cả một khu vườn. Một mét vuông đất ẩm dày 20 cm nặng khoảng 300 kg, chưa kể chậu và nước. Đặt dồn mười chậu lớn vào một góc là chuyện nên tính trước, không nên làm theo cảm tính.

2. Chọn Cây Theo Điều Kiện Thật, Đừng Theo Ảnh Đẹp
Ảnh vườn sân thượng trên mạng thường chụp lúc cây mới trồng, ánh sáng đẹp, chưa qua một mùa mưa nắng nào. Ngoài đời, cây nào cũng phải sống được trong cái nóng và cái gió của nhà bạn.
Một vài gợi ý theo vị trí:
- Chỗ nắng gắt cả ngày: ớt, sả, chanh, hoa giấy, sử quân tử, rau muống. Nhóm này chịu nóng khá tốt.
- Chỗ nắng sáng, bóng chiều: húng quế, rau thơm, cà chua bi, xà lách. Chúng cần nắng nhưng không chịu nổi cái nóng đứng bóng.
- Chỗ gió mạnh: chọn cây thấp, lá nhỏ hoặc lá cứng. Chuối cảnh, đu đủ hay các loại lá bản to dễ rách tả tơi chỉ sau vài trận gió.
Có hai nhóm nên tránh ngay từ đầu. Cây thân gỗ lớn, rễ cọc ăn sâu như mít, bàng, xoài trồng đất sẽ phá chậu và đè nặng lên sàn. Cây ưa bóng râm như lan hồ điệp hay trầu bà lá lớn thì sẽ cháy lá nếu đặt ngoài nắng thẳng.
Nếu mới bắt đầu, tôi khuyên trồng dưới mười loại. Cây ít thì dễ nhớ lịch tưới, dễ nhìn ra cây nào đang yếu.

3. Chậu: Mua Hay Tự Thiết Kế?
Chậu nhựa mua sẵn rẻ, nhẹ và thay đổi bố cục dễ. Với người mới trồng, đó là lựa chọn hợp lý nhất. Chậu đất nung đẹp nhưng nặng, dễ vỡ và hút nước nhanh, mùa nóng phải tưới nhiều hơn. Chậu xi măng thì hợp chỗ có gió mạnh vì ít bị lật, nhưng đừng đặt nhiều ở những vùng sàn đã yếu.
Khi nào nên tự thiết kế bồn trồng? Khi bạn muốn một dải trồng liên tục dọc lan can, hoặc một góc vườn rau cố định. Lúc đó hãy làm bồn xây hoặc bồn inox, gỗ ngoài trời, và nhớ ba điều:
- Bồn phải kê cao khỏi sàn khoảng 5 đến 10 cm để nước chảy được bên dưới.
- Lớp chống thấm phải chạy lên mặt đứng của bồn, không dừng ở chân.
- Đáy bồn có lỗ thoát nước, đủ lớn để rễ hoặc đất không bít lại.
Kích thước thì một quy tắc dễ nhớ: rau ăn lá cần đất dày khoảng 20 cm, cây ăn quả nhỏ như chanh hay ổi lùn cần chậu sâu từ 40 cm trở lên. Chậu nông mà trồng cây lớn, cây sẽ héo mỗi trưa dù bạn tưới đều.

4. Tưới Và Thoát Nước: Chỗ Nhiều Nhà Gặp Rắc Rối Nhất
Cây chết vì khô thì hiếm hơn cây chết vì sũng nước. Còn nước chảy tràn ra sàn thì kéo theo một rắc rối khác: thấm trần tầng dưới.
Về thoát nước, hãy làm ba việc. Thứ nhất, kiểm tra phễu thu và ống thoát sàn xem có thông không. Lá rụng và đất bùn bít phễu chỉ cần một mùa mưa. Thứ hai, đặt thêm lưới chắn rác lên miệng phễu, vài chục nghìn đồng mà tiết kiệm được cả đợt sửa chống thấm. Thứ ba, đặt đĩa hứng dưới chậu nhỏ, nhưng đổ nước đĩa mỗi lần tưới, đừng để thành ổ muỗi.
Về tưới, nếu bạn thường đi công tác hoặc vắng nhà vài ngày, hãy lắp hệ thống tưới nhỏ giọt có hẹn giờ. Chi phí không cao, một bộ cho khoảng 10 chậu chỉ tầm vài trăm nghìn đồng. Tưới sớm trước 8 giờ là tốt nhất. Tưới giữa trưa nắng thì nước nóng làm bỏng rễ, còn tưới tối lại dễ sinh nấm.
Đặc biệt, hãy kiểm tra lớp chống thấm của sàn trước khi bày chậu. Làm lại chống thấm khi đã đặt đầy chậu thì phải dọn hết một lượt, rất tốn công

5. Dựng Vách Chắn Gió Đúng Cách
Đây là phần dễ làm sai nhất. Nhiều người nghĩ gió mạnh thì xây tường kín cho chắc. Thực tế, vách đặc làm gió bị chặn đột ngột, cuộn thành xoáy ở phía sau và có khi còn mạnh hơn trước.
Vách có khe hở thường hiệu quả hơn. Lam gỗ, lam nhôm, lưới B40 phủ cây leo hoặc tấm lưới chắn có độ thoáng khoảng 30 đến 50% sẽ làm gió chậm lại thay vì chặn đứng. Chiều cao hợp lý khoảng 1,2 đến 1,8 m, đủ che tầng cây mà vẫn giữ được tầm nhìn.
Hai điều cần lưu ý thêm. Một là vách phải neo chắc vào kết cấu, không chỉ đặt tựa vào lan can. Hai là chiều cao vách và vị trí lan can cần theo yêu cầu an toàn của nhà. Nếu định nâng thêm, hãy hỏi người có chuyên môn trước.
Vườn sân thượng đẹp thường không nhờ cây đắt tiền. Nó đẹp vì người trồng đã đứng trên đó vào những giờ nắng gắt nhất, đã biết gió thổi từ đâu, nước chảy đi đâu và sàn chịu được bao nhiêu.
Hãy làm theo thứ tự: khảo sát nắng gió, tính tải, chọn cây và chậu hợp chỗ, lo tưới thoát nước, rồi mới dựng vách. Bắt đầu bằng vài chậu nhỏ trong một tháng, xem cây nào sống được rồi mới mở rộng.
Nếu nhà đang xây mới hoặc cải tạo, tốt nhất hãy cho khu vườn vào bản thiết kế ngay từ đầu: vị trí phễu thu, hộp kỹ thuật cho đường nước tưới, vùng sàn chịu tải cao hơn. Làm sau luôn tốn hơn làm cùng lúc.
